Tatlo

Tatlo kaming magkakapatid. Ako, si Ana at si Junjun. Labingdalawang taong gulang ako noon. Si Ana, sampu. Si Junjun ang bunso, limang taon. Kapag naglalaro kami, ako palagi ang taya. Sabi kasi ni Nanay noong nabubuhay pa siya, panganay ang dapat magbigay... o magparaya kung kinakailangan. Kaya kahit mahanap ko sila kapag nagtatagu-taguan kami, ako pa rin ang sunod na naghahanap, at naghahanap ulit. 

Sa masikip na eskinita kami madalas maglaro. Kahit nasisigawan kami dahil hindi makadaan ang mga gustong dumaan, tuloy pa rin kami. Isang beses, tinapunan kami ng isang baldeng tubig dahil maiingay raw kami. Imbes na matakot, nagtawanan pa kami. Sabay takbo sa bahay para mag-shampoo at magsabon, nakatipid kami sa tubig, libre ang unang buhos.

Tatlo kaming magkakapatid. Tatlo rin kaming gumagawa ng kwintas na sampaguita at nagtitinda sa tapat ng simbahan. Si Ana ang palaging may pinakamaraming benta. Bibo kasi siya at magalang makipag-usap sa matatanda. Si Junjun naman ang pinakamaloko. Kapag nakabenta siya ng isa, tumatakbo na siya sa tindahan para bumili ng candy.

Sinasaway siya ni Ana. "Ibibili natin 'yan ng bigas!" pangaral nito. Hanggang sa magtatalo na ang dalawa kaya pumapagitna na ako. Binibigyan ko ng tigpiso ang dalawa. Itinatabi ko ang sobra para maibili ng pagkain. 

Tatlo kaming magkakapatid. Tatlo rin kaming nagsisiksikan sa iisang papag at nagsasalo sa iisang kumot. Kapag malamig, nagyayakapan na lang kami para uminit. Kapag mainit, ibinabato nila sa 'kin ang kumot. Naisip naming dahil sa kababato kaya nawala ang kumot namin isang araw. Nag-iisa na nga, nawala pa. Malapit pa naman nang mag-Pasko, lalamig na naman ang simoy ng hangin. Muntik na naming baligtarin ang bahay naming yari sa pawid para lang mahanap ang nawawalang kumot. Hanggang sa makita namin ang kapiraso ng kumot sa ilalim ng kaldero. Nagdikit pala si Tatay ng apoy, isinama ang kumot, lasing kasi siya. Ano pa bang bago? Lasing naman siya palagi. Wala na kaming nagawa kundi matulala. Nagyayakapan na lang kami sa bawat gabing maginaw. 

Tatlo kaming magkakapatid at tatlong beses sa isang araw kaming kumakain ng pagpag. Pagpag ang tawag sa mga pagkaing galing sa basurahan at literal na ipinapagpag para mapakinabangan. May nagtitinda ng pagpag sa harap ng bahay namin. Kapag may kita galing sa pagtitinda ng sampaguita, doon kami bumibili ng pagkain. Iniinit kasi nila ang pagpag bago ibenta kaya mas masarap. Kapag walang benta, dumidiretso na lang kami sa basurahan.

Sinasabi ko sa mga kapatid ko, "Kapareho lang naman 'yan ng kinakain natin, ang pinagkaiba lang, niluluto ulit 'yung nabibili kina Aling Ising. Pero pareho lang, pagpag din." Tumatango lang sila bago muling kakain nang tahimik.

Kahit kailan, hindi sila nagreklamo. Kahit kailan, hindi sila naghanap ng mga bagay na wala kami.

Tatlo kaming magkakapatid. Tatlo kaming halos araw-araw nakakatikim ng palo at suntok mula kay Tatay. Magagalitin kasi siya. Kapag hindi nasunod ang utos, may palo. May nasunod ang utos pero mabagal, may palo. Kapag mabilis na nasunod ang utos pero nakarinig siya ng reklamo, may palo. Kapag naman lasing siya at nadatnan niyang walang pagkain sa mesa, sinusuntok niya kami isa-isa. Dumating sa puntong wala nang umiiyak sa 'min kapag pinapalo o sinusuntok niya. Kahit si Junjun na sipunin at iyakin, naubusan na yata ng luha. Manhid na kami, manhid na.

Tatlo kaming magkakapatid. Tatlo kaming sabay-sabay nangarap na balang-araw, makakaalis kami sa lugar na iyon at bubuo ng panibagong buhay. Balang-araw, makakapag-aral din kami. Magkakaro'n kami ng sari-sariling pamilya, tig-iisang kumot, malambot na kama, magandang bahay at kakain nang masasarap na pagkain araw-araw. Tatlo kaming nagdarasal na sana, totoong may Diyos, na sana may nakikinig sa 'min, na sana, magandang buhay ang naghihintay sa 'min sa hinaharap.

Tatlo kaming magkakapatid. Ako, si Ana at si Junjun.

Tatlo kami...

Tatlo.

Pero ako na lang ang natira. 

Nangyari ang lahat sa loob lang ng isang gabi. Isang gabing wala ako sa bahay dahil pinili kong tumulong sa isang kapitbahay sa pagtitinda ng kakanin para sa unang simbang-gabi. Ni hindi ako nagpaalam sa mga kapatid ko bago ako umalis. Iniwan ko silang magkayakap at payapang natutulog.

Wala sa hinagap kong kabaligtaran ang madadatnan ko pag-uwi.

Si Ana, walang saplot, putol ang kanang braso, may sugat sa ari at sa iba’t ibang bahagi ng katawan. Si Junjun, may busal ang bibig, nakabitin patiwarik, tadtad ng saksak mula ulo hanggang paa.

Nagdilim ang paningin ko. Kinuha ko ang unang matigas na bagay na nadampot ko at nagsisigaw sa gitna ng kalsada.

“Putang ina! Napakahayop ng gumawa nito sa mga kapatid ko! Putang ina mo, harapin mo ‘ko!” Humikbi ako, nanginginig ang buong kalamnan.

May mga lumapit, may mga nagtanong, may mga agad na nakiusyoso sa loob ng bahay. Kumalat ang balita. Naglabasan ang mga tao—nagbulungan, nag-ilingan.

“Putang ina.” Nanghihinang napaluhod na lang ako sa semento. “Tatlo kami, e. T-tatlo kami.” Tuloy-tuloy ang pagdaloy ng mga luha, sinamahan ng uhog at laway at pagkabalisa.

Bumuhos ang matinding ulan. Tila hudyat na maging ang langit, nagdadalamhati sa brutal na pagkakapatay sa dalawang inosenteng anghel na wala namang ibang kasalanan kundi mabuhay sa isang mundong puno ng mga halimaw at demonyo.

Gustong-gusto kong isigaw noon ang mga salitang, ‘tama na.’ Gusto kong magmakaawa sa mundong huminto muna siya at hayaan akong huminga. Pero katulad ng ibang dumaan sa parehong estado at emosyong pinagdaraanan ko, hindi ako pinagbigyan ng mundo.

Nagsimulang lumipas ang mga taon. Nanatiling sariwa sa utak ko ang mga kaganapang bumago sa buhay naming tatlo.

Malaking parte ng pagkatao ko ang namatay kasama ng mga kapatid ko. Mahirap iraos ang bawat araw pero ang pinakamahirap lagpasan ay ang unang dalawang taon ng pagkawala nila. Palagi akong wala sa sarili,  hindi na ako makangiti, hindi ako makaramdam, para akong buhay na patay. Gabi-gabi akong umiiyak, hindi pinatutulog ng mga bangungot. Nakikita ko sila—duguan, humihingi ng tulong, nagmamakaawa.

Naisip ko noong sana, hindi na lang ako umalis nang gabing ‘yon. Sana, kasama na lang nila akong namatay sa kamay ng isang demonyong lulong sa pinaghalong alak at droga. Sana, hindi ako naiwang mag-isa sa mundong ito.

Pero nalaman ko rin ang dahilan kung bakit nakaligtas ako sa insidenteng iyon. Para iyon sa isang partikular na araw, para makita mismo ng dalawang mga mata ko kung paanong labintatlong taon pagkatapos ng malagim na pangyayaring iyon, nakamit namin ang hustisya.

Gamit ang malamlam na mga mata, tiningnan ko ang puting kabaong habang unti-unti itong ibinabaon sa lupa kung saan ito nababagay. Hindi man ganitong klaseng hustisya ang inaasahan ko, naisip kong siguro, mas mabuti na rin ‘to. Hindi naman kasi umuusad ang kaso ng mga kapatid ko gamit ang batas na binuo ng mga tao. Pakiramdam ko, kahit ang langit, nainip na. Kaya ibang batas na ang umiral at nagbigay ng kaparusahan—batas ng mas nakatataas.

Sa araw na ‘yon, namatay ang may sala… namatay si Tatay.

Masama na kung masama pero sa mga sandaling iyon, matapos mailibing ang taong imbes na maging haligi ng tahanan ay siya pang sumira nito, muling sumilay ang totoong ngiti sa mga labi ko.

Pinagbigyan na ‘ko ng mundo.